Pierwszy przeniesiony na teren powstającego Parku Edukacyjnego „Branice” dom pochodzi z dawnej wsi Chełm, z dzisiejszej ulicy Przyszłości 3 w Krakowie (nieopodal Woli Justowskiej). Jest to dom, który powstał w latach 30. XX w. Dziś trudno sobie to wyobrazić, ale Chełm był wsią rolniczą. Rolnicy trudnili się uprawą zboża, sprzedawali rosnące licznie w sadach czereśnie i wiśnie, zajmowali się również hodowlą bydła i pracowali także na chełmskim dworze. Dom z ul. Przyszłości został wybudowany na terenie dawnego przysiółka zwanego Zakamycze, leżącego w południowej części wsi. Obszar ten w roku 1941 został włączony do Krakowa, obecnie jest to część dzielnicy VII Zwierzyniec.
Chałupa z Chełmu została wybudowana w osi północ-południe z drewnianych płazów w konstrukcji zrębowej na fundamencie kamienno-ceglanym, nakryta dachem dwuspadowym z naczółkami i wydatnym okapem, o belkach zakończonych w formie dekoracyjnych rysi, widocznych pod dachem. Drewniana więźba została pokryta dachówką ceramiczną tzw. tarnowską, ściany zewnętrzne i wewnętrzne wykonane z drewna, mszone materiałem organicznym i otynkowane na podsiębitce (z wyłączeniem pomieszczenia spiżarni), a od zewnątrz najprawdopodobniej futrowane gliną. Na ścianach pod warstwami farby widoczne miała dekoracje malarskie. W sieni wykonane z użyciem rolki w formie poziomych warkoczy, w drugiej części sieni w formie pasa z dekoracją przypominającą sagan (czajnik na wodę). W pozostałych pomieszczeniach znajdowały dekoracje w narożach i pasy podsufitowe. Drewniana stolarka okienna i drzwiowa była w nim taka sama od początku wybudowania, a drzwi mają klamki i szyldy mosiężne, oryginalne. Od strony dawnego ogrodu do domu dobudowano drewnianą, przeszkloną werandę. Podłogi izb wykonane były z desek, a posadzka w części sieni była ceramiczna, barwna. Wewnętrzne schody drewniane także były malowane.
Na wyposażeniu obiekt posiadał dwa piece: jeden o zielonych, a drugi o brązowych kaflach, pochodzących z pierwszej ćwierci XX w., wyprodukowane najprawdopodobniej w wytwórni ze Skawiny. Ogrzewały one pierwotnie zachodnią i wschodnią część domu.
Z chałupy z ul. Przyszłości 3 udało się pozyskać część wyposażenia pochodzącego z okresu powstania obiektu. Większość z tych eksponatów została odkryta na strychu podczas pierwszych oględzin i prac porządkowych. Jednym z ważniejszych jest monidło (portret wykonany na podstawie zdjęcia) przedstawiające pierwszą właścicielkę domu – Stefanię Kowalską (panieńskie nazwisko Wyroba), która mieszkała w tym domu z mężem Józefem Kowalskim i prawdopodobnie to właśnie oni go wybudowali. Monidło pochodzi z początku XX w. i przedstawia młodą kobietę ubraną w odświętną koszulę i chustę przewiązaną z tyłu głowy (tybetkę). Dom do momentu podpisania umowy przenoszącej własność na Spółkę w maju 2025 r. pozostawał przez cały czas w rękach tej samej rodziny.
Obiekt zalicza się do zanikających przykładów mieszkalnej zabudowy drewnianej – wsi podkrakowskiej początków XX wieku, o tradycyjnym układzie izb, z sienią przelotową na osi (tutaj złożoną z dwóch pomieszczeń), wyposażoną już w piece kaflowe i zewnętrzną toaletę (wychodek), o dekoracyjnych podziałach drewnianych ścian zewnętrznych, co świadczy o potrzebie podniesienia komfortu mieszkańców chałupy. Posiada spójną dekorację i detale, w postaci szprosów, okien o owalnych i wolutowych kształtach (w poziomie strychu), dekoracyjne sztucery, unikatowe w formie rysie, werandę i dekoracje malarskie. Elementy te świadczą nie tylko o dążeniu do poprawy komfortu życia w wiejskiej chałupie, ale również o potrzebie poprawy estetyki w przestrzeni codziennej, czym chełmska chałupa wyróżnia się spośród innych obiektów podmiejskich pochodzących z tego czasu.
Pierwsza wizja lokalna tego obiektu przeprowadzona przez pracowników Kraków Nowa Huta Przyszłości S.A. („KNHP”/”Spółka”) odbyła się 13 stycznia 2020 roku. W 2021 roku przeprowadzono badania mykologiczne, a uzyskana od sądeckiej firmy F-Projekt opinia wykazała możliwość i celowość przeprowadzenia translokacji. Stan zachowania obiektu, mimo że dostateczny, w dalszym stopniu umożliwił zachowanie znacznej ilości substancji zabytkowej.
W sierpniu 2022 roku KNHP podpisała z właścicielką, Anną Zemełą, umowę warunkową darowizny. Bodźcem do podjęcia działań związanych z translokacją była decyzja, która zapadła pod koniec 2022 roku na IV. Posiedzeniu Rady Konsultacyjnej ds. Parku Edukacyjnego „Branice”. Zdecydowano wówczas, że pierwszym translokowanym obiektem będzie właśnie ta chałupa, a postępowanie na wyłonienie wykonawcy zostanie ogłoszone w kolejnym roku.
Pierwsze z postępowań zostało ogłoszone w czerwcu 2023 roku, lecz aby podpisać umowę z Wykonawcą potrzebne były aż trzy podejścia – rynek cierpi na niedobór doświadczonych wykonawców, gotowych do realizacji prac budowlanych z wiązanych z translokacją obiektu zabytkowego. Umowa z Wykonawcą, firmą Karto Sp. z o.o. została podpisana 4 grudnia 2023 roku i zgodnie z początkowymi założeniami miała trwać 24 miesiące. Na potrzeby rozszerzonego zakresu wykonania przyłącza elektrycznego Spółka zawarła z wykonawcą aneks wydłużający termin jej wykonania do 14 maja 2026 r. Inwestycję nadzorowały po kolei trzy różne firmy, pełniące funkcję Inżyniera Kontraktu. Ostatecznie w sukces przedsięwzięcia uwierzyła firma Stradom Andrzej Potaczała, która doprowadziła inwestycję do końca.
Translokacja obiektu zabytkowego przez inwestora publicznego zalicza się bowiem do inwestycji złożonych i wymagających współpracy wielu osób. Realizacja odbywała się w formule „zaprojektuj i wybuduj”. Jej istotą była współpraca firmy projektowej (KB-Projekty Konstrukcyjne Sp. z o.o. z Krakowa), budowlanej (Karto Sp. z.o.o.), konserwatorów dzieł sztuki (Małgorzaty Widy – autorki Programu Prac Konserwatorskich, Małgorzaty Mrzygłód-Tomasik – sprawującej nadzór konserwatorski, Doroty Narowskiej-Avonza – pełniącej nadzór konserwatorski z ramienia Inżyniera Kontraktu) i rzemieślników reprezentujących takie zawody jak cieśle, dekarze czy zduni.
Proces podzielono na trzy etapy. Pierwszy zakładał przygotowanie kompleksowej dokumentacji projektowej i konserwatorskiej (Programu Prac Konserwatorskich), w tym uzyskanie pozwolenia na budowę obejmującego zgodę na rozbiórkę, translokację i odbudowę. Chałupa ta jest wpisana do Gminnej Ewidencji Zabytków, więc potrzebne było uzgodnienie projektu z Miejskim Konserwatorem Zabytków („MKZ”) w Krakowie. 21 listopada 2024 r. inwestycja otrzymała pozwolenie na rozbiórkę i odbudowę wraz uzgodnieniem konserwatorskim, a 13 grudnia tego samego roku decyzja ta stała się prawomocna i rozpoczęto prace rozbiórkowe. Drugi etap, rozpoczęty w styczniu 2025 roku, polegał na przeprowadzeniu prac budowlanych i konserwatorskich. Wszystkie elementy chałupy, zostały ponumerowane zgodnie z projektem, następnie rozebrane, przewiezione na teren Parku Edukacyjnego „Branice” i poddane fumigacji oraz impregnacji. Zanim przeprowadzona została rozbiórka wykonano pogłębione badania stratygraficzne na podstawie których, zdecydowano o doborze kolorystyki obiektu i zachowaniu dekoracji malarskich we wnętrzu. Obudowa na terenie Parku Edukacyjnego „Branice” rozpoczęła się w czerwcu 2025 roku od wykonania fundamentów i odtworzenia podpiwniczenia. Następnie drobiazgowo odbudowywano budynek, a elementy ścian, które nie nadawały się do otworzenia (około 5-10%) zastąpiono nowym drewnem. Niektóre fragmenty wymagały też flekowania, czyli uzupełniania ubytków nowym drewnem. Przestrzenie pomiędzy balami mszono (wypełniono) wełną drzewną tzw. wełnianką. Od zewnątrz bale futrowane (uszczelnione) są gliną. Konserwacji poddano całą stolarkę, wraz ze ślusarką, a okna udało się ponownie wstawić z zachowaniem oryginalnego szklenia. We wnętrzu zostały odtworzone dwa oryginalne piece kaflowe, ganek i wychodek. Forma architektoniczna w nowej lokalizacji w możliwie najwyższym stopniu odzwierciedla pierwotny kształt budynku. Dotyczy to m.in. materiałów ściennych i dachowych, pierwonego układu pomieszczeń, wykończenia przegród, stolarki okiennej i drzwiowej, kolorystyki. Tynki, tak jak pierwotnie, osadzone są na podsiębitce (matach trzcinowych), z zastosowaniem materiałów na spoiwie wapiennym. W każdym pomieszczeniu została odtworzona dekoracja malarska wykonana według odkrywek. Za odtwarzanie warstw malarskich w budynku odpowiadały Panie konserwatorki z firmy konserwatorskiej Limberger z Krakowa.
W sieni w większości zachowały się posadzki, które zostały ponownie położone, lastryko zostało odtworzone na podstawie oryginału. Deskowana podłoga w tym budynku nie nadawała się do wykorzystania ponownie, dlatego położono nową podłogę z desek o tych samych wymiarach.
Dom położony niegdyś przy ul. Przyszłości 3 w celu umożliwienia przyszłej funkcji warsztatowo-ekspozycyjnej został docieplony od poziomu strychu i podłogi wełną drzewną i zastosowano ogrzewanie kanałowe zasilane pompą ciepła, a w pomieszczeniu dawnej spiżarni został zamontowany punkt poboru wody. Do obiektu wprowadzono oświetlenie (gniazdka, włączniki i kontakty są porcelanowe). Wszystkie prace, zgodnie z postanowieniem konserwatorskim, były konsultowane z MKZ i odbywały się pod nadzorem konserwatora dzieł sztuki, kierownika budowy, projektanta i inżyniera kontraktu. Ostatni trzeci etap obejmuje dostarczenie dokumentacji powykonawczej architektonicznej i konserwatorskiej.
Łącznie podczas prac budowlanych odbyło się 7 komisji konserwatorskich i do tej pory przeprowadzono 82 narady budowy. Inwestorem przedsięwzięcia jest Kraków Nowa Huta Przyszłości S.A. Wartość wszystkich prac została wyceniona przez Wykonawcę na 1 262 381,06 zł netto i została zrealizowana dzięki wsparciu finansowemu Gminy Miejskiej Kraków.
Zakończona, pierwsza translokacja nie oznacza jeszcze rozpoczęcia obsługi zwiedzających na terenie Parku Edukacyjnego „Branice”, gdyż teren ten pozostaje czynnym placem budowy, na którym odbudowywane są kolejne zabytkowe budynki drewniane. Nie wykluczamy jednak udostępniania wnętrza np. w ramach cyklicznych, lokalnych działań, czy imprez.
