W minioną niedzielę – 23 listopada 2025 r. w Klubie Karino Ośrodka Kultury Kraków – Nowa Huta odbyło się spotkanie finałowe i podsumowanie półrocznych działań realizowanych w ramach projektu trwającego do czerwca tego roku.

Działania zrealizowane na potrzeby powstającego krakowskiego skansenu – Parku Edukacyjnego „Branice” w ramach projektu „Przestrzeń historii – mapy etnograficzne dawnych wsi dzisiejszego Krakowa”, miały na celu zebranie i zachowanie informacji o dziedzictwie terenów, na których powstał kombinat metalurgiczny i dzisiejsza Nowa Huta w obrębie dwóch dawnych wsi – Branic i Pleszowa.

Do realizacji projektu Kraków Nowa Huta Przyszłości S.A. zaprosiła Stowarzyszenie „Pracownia Etnograficzna” im. Witolda Dynowskiego z Warszawy, którego badaczki w składzie – Maria Bartosz, Jagoda Szmidt, Katarzyna Kamler i Joanna Kościańska od czerwca intensywnie pracowały nad zebraniem materiałów i koordynacją projektu, a od lipca do sierpnia realizowały etnograficzne badania terenowe na terenach Pleszowa (z przysiółkiem Kujawy) i Branic (z przysiółkiem Stryjów, Chałupki, Wola Rusiecka i Kępa Grabska). Badania terenowe poprzedzone były spotkaniami z mieszkańcami w Klubie Herkules i w siedzibie Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Pleszowskiej. Pomysłodawczynią i koordynatorką projektu jest Anna Wózek z Oddziału Park Edukacyjny „Branice” w Krakowie.

Grupą docelową projektu byli seniorzy, jednak projekt miał charakter międzypokoleniowy i przyciągnął mieszkańców w różnym wieku, zainteresowanych dziedzictwem swoich przodków. Mieszkańcy z dużym zaangażowaniem dzielili się wspomnieniami i pamiątkami rodzinnymi, które pozwoliły ożywić tradycje związane z kulturą wsi, zwizualizować obraz Pleszowa i Branic sprzed budowy Kombinatu Metalurgicznego. Szczególnie istotne okazały się wspomnienia z początków funkcjonowania Kombinatu Metalurgicznego Huta im. Lenina, który na zawsze odmienił życie wsi. Niezwykle przejmujące są opowieści o wykupie ziem od prywatnych właścicieli na cel budowy kombinatu, a także zanieczyszczenia spowodowane spalinami i pyłem, czy wody w studniach. Huta była też szansą dla mieszkańców, poprzez miejsca pracy, możliwości awansu społecznego. Istotne z naszego punktu widzenia jest istnienie tak zwanej strefa ochronna Huty, która uniemożliwiła w latach 1980 – 2005 mieszkańcom np. remontów istniejących domów. Dziś przypuszczamy, że jest to przyczyna, dzięki której wiele z nich ocalało w niezmienionej formie.

W rozmowach z mieszkańcami Branic i przysiółków dominowała ponadto zależność wsi od dworu w Branicach i nieistniejącego już folwarku Państwa Rozowskich w Woli Rusieckiej (przysiółek Branic) oraz zmian wynikających z regulacji Wisły. Mieszkańcy Pleszowa wspominają dobre relacje z siostrami zakonnymi, które prowadziły ochronkę, a następnie szpital w Pałacu Kirchmaierów od 1930 roku, które z powodu zanieczyszczenia Pleszowa po wybudowaniu Kombinatu przeniosły ośrodek do pobliskiej wsi.

Rozmówcy opisywali m.in. gdzie znajdowały się kuźnie i gdzie zamawiano wyszywanie gorsetów, gdzie odbywały się najważniejsze uroczystości, skąd wzięły się nazwy własne funkcjonujące do dziś w opisie słownym. Mieszkańcy Chałupek opowiadali, że mimo przyłączenia okolicznych wsi do Branic, czują nadal odrębność i dumę ze swoich korzeni i tradycji miejsca. Jak wiele z nich wspomina, czują, że nadal mieszkają na wsi.

Tematem łączącym przeszłość z teraźniejszością miejscowej ludności są m.in. kapliczki przydrożne, o które dbają i przy których do dziś odbywają się ceremonie, oraz zwyczaje, takie jak dożynki, podczas których obowiązkowo ubierano strój ludowy przechowywany do dziś w wielu pleszowskich i branickich domach.

Oprócz map etnograficznych w trakcie trwania projektu zgromadzono dziesiątki stron zapisów z rozmów z mieszkańcami, transkrypcje, nagrania i materiały archiwalne, które będą w przyszłości wykorzystane w trakcie przygotowywania ekspozycji w Parku Edukacyjnym „Branice”. Zaledwie część z tych historii – tych, które najczęściej powtarzały się w relacjach mieszkańców – przeniesione zostały na mapy etnograficzne Branic i Pleszowa.

Sama kolorystyka map, wzory haftów na okładce i forma nazwy projektu, które widnieją na stronie tytułowej nie są przypadkowe i nawiązują bezpośrednio do stroju krakowskiego z obszarów Pleszowa i Branic. Nazwa projektu przywodzi na myśl meander rzeki Wisły. Oprawa graficzna map na awersie oddaje pastelowe tony katastrów galicyjskich, na podstawie których wyznaczone były ramy przestrzenne wsi Branice i Pleszów. Za linię graficzną i graficzne przygotowanie mapy odpowiada Pani Aleksandra Makuch.

Dziękujemy wszystkim zaangażowanym w projekt osobom i instytucjom, za niezwykłą otwartość w dzieleniu się prywatnymi historiami, zdjęciami i  pamiątkami rodzinnymi. Za spędzony czas i za tak dobre przyjęcie projektu od samego początku, kiedy jeszcze nie było wiadomo, jakie efekty przyniesie.

Mamy nadzieję, że mapy wniosą coś nowego do spisanych już historii, pozwolą zachować to, co dotychczas funkcjonowało jako opowieść, ale też staną się impulsem do poznania i dalszych badań nad wielowymiarową historią tych terenów.

Mapy można pobrać w wersji elektronicznej w zakładce Baza Wiedzy – Publikacje: https://knhp.com.pl/publikacje/?category=publikacje.

Natomiast mapy w wersji papierowej są jeszcze dostępne w kilku miejscach na terenie Dzielnicy XVIII Nowa Huta w: Biurze Spółki Kraków Nowa Huta Przyszłości S.A. (os. Willowym 30), w Klubie Karino, Klubie Herkules i w Cafe Nowa (os. Zgody 7). Ilość map jest ograniczona, dlatego zadbaliśmy, żeby były dostępne w bibliotekach. Za jakiś czas będzie można je wypożyczyć w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie, a także w Wojewódzkiej Bibliotece w Krakowie (ul. Rajska 1) oraz innych bibliotekach w Polsce.

Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.

Aktualności dotyczące Parku Edukacyjnego „Branice” można śledzić na stronie: https://www.facebook.com/ParkEdukacyjnyBranice.