Ponad 150-letnia, drewniana chałupa z Pleszowa została uratowana przed dalszym niszczeniem i otrzymała nowe miejsce w Parku Edukacyjnym „Branice”. Dom, który przez dziesięciolecia był świadkiem historii jednej z najstarszych wsi dzisiejszej Nowej Huty, został rozebrany belka po belce, poddany pracom konserwatorskim i odbudowany w nowej lokalizacji. Do ponownego wykorzystania zakwalifikowano około 80 proc. oryginalnego materiału drewnianego. Całość prac kosztowała około 1,3 mln zł netto.

Drewniany dom pośrodku wsi Pleszów

Drewniany, parterowy dom przy ul. Nadbrzezie w Krakowie był jednym z ostatnich zachowanych świadków tradycyjnej zabudowy dawnej wsi Pleszów. Wpisany do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Krakowa, do 2025 roku pozostawał niezamieszkany i stopniowo niszczał. Był najstarszym, zabytkowym domem mieszkalnym w tej części Pleszowa.

O wieku budynku przypomina wyżłobiona na tragarzu w centralnej izbie rozeta z datą 1867 roku i chrystogramem „18 IHS 67”. Dodatkowym śladem potwierdzającym XIX-wieczną historię domu jest moneta z 1860 roku, odnaleziona podczas prowadzonych prac, była to najprawdopodobniej moneta zakładzinowa, pozostawiana w kluczowych miejscach domu na szczęście przez jego budowniczych.

Chałupa przez pokolenia należała do jednej pleszowskiej rodziny – Partyłów. Z zachowanych materiałów archiwalnych wynika, że w 1896 roku właścicielami byli Maria i Jędrzej (Andrzej) Partyła. Pierwotnie zagroda obejmowała nie tylko dom, ale również stajnię, stodołę i szopę. Partyłowie należeli do zamożnych gospodarzy – posiadali znaczny areał ziemi oraz gospodarstwo z końmi. W XX wieku dom nazywano „Domem Gizów”, co pozwalało odróżnić go od pozostałych zabudowań. Męscy przedstawiciele rodziny Partyłów wg. danych archiwalnych w XX w. byli zaangażowani w działania społeczne, polityczne i byli członkami Ochotniczej Straży Pożarnej w Pleszowie.

Do dziś zachowały się również pojedyncze elementy wyposażenia związane z domem, m.in. oleodruki, drewniana ławka, drabina.

Ratowanie domu przed zniszczeniem

Chałupa została wytypowana do translokacji, jako jeden z pierwszych obiektów planowanych do przeniesienia do Parku Edukacyjnego „Branice”. O jej wyborze zdecydowały przede wszystkim wiek oraz reprezentatywność dla tradycyjnego budownictwa podkrakowskiego. Pozostawienie niezamieszkanego budynku

w dotychczasowym miejscu oznaczałoby jego dalsze niszczenie, przede wszystkim pod wpływem warunków atmosferycznych i gruntowych. Prace przygotowawcze rozpoczęły się w 2024 roku od zawarcia umowy z właścicielką nieruchomości. Następnie przeprowadzono postępowanie, w którym wyłoniono wykonawcę – firmę Karto Sp. z o.o., współpracującą z biurem projektowym KB-Projekty Konstrukcyjne, nadzór nad inwestycją pełnił Dom Inżynierski Promis. Wszystkie prace odbywały się pod nadzorem konserwatorów dzieł sztuki i Miejskiego Konserwatora Zabytków w Krakowie.

Translokacja zabytkowego domu wymagała przygotowania rozbudowanej dokumentacji projektowej i konserwatorskiej, zatwierdzonej przez Wydział Architektury i Urbanistyki Urzędu Miasta Krakowa oraz Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków wydaniem decyzji pozwolenia na rozbiórkę i budowę w czerwcu 2025 r.

Belka po belce, element po elemencie

Demontaż rozpoczął się w sierpniu 2025 roku. Zabytkowy dom został rozebrany w sposób umożliwiający zachowanie jak największej części oryginalnej substancji. Każdy element konstrukcji był precyzyjnie oznaczany zgodnie z przygotowaną dokumentacją, aby później mógł trafić w odpowiednie miejsce podczas odbudowy. Do ponownego wykorzystania zakwalifikowano około 80 proc. oryginalnego materiału drewnianego. Podczas badań stratygraficznych odkryto pierwotne warstwy malarskie (w niektórych fragmentach ponad 20 warstw farby wapiennej), które umożliwiły odtworzenie kolorystyki z początku istnienia budynku. Pobrano i zachowano próbki tynku, gliny i mszenia.

Prace obejmowały również likwidację wcześniejszego pokrycia dachowego z eternitu oraz oczyszczenie drewnianych belek. Następnie konstrukcja została zakonserwowana i ponownie złożona już w Parku Edukacyjnym „Branice”.

Aby dostosować zabytkowy budynek do współczesnych wymagań konstrukcyjnych, odbudowano go na solidnym fundamencie oraz wzmocniono więźbę dachową pozostawiając jej pierwotny układ (krokwioko-jętkowy), który jest czytelny i widoczny z poziomu strychu. Jednocześnie dołożono starań, aby zachować substancję zabytkową obiektu i maksymalnie ją wyeksponować.

Zabytkowa chałupa odzyskała swój dawny wygląd

Po ponownym montażu budynek został poddany pracom konserwatorskim. Przywrócono m.in. pokrycie czterospadowego dachu z żytniej słomy z dymnikami oraz pierwotną kolorystykę drewnianych ścian, a także sposób uszczelniania gliną i wełnianką (pierwotnie glina i mech) ujawnioną podczas badań. Wykonano również stolarkę okienną na podstawie zachowanych, oryginalnych fragmentów materiałów, analogii i badań architektonicznych oraz zatwierdzonych rysunków. Badania wykazały, że pierwotnie stolarka drzwiowa była spągowa z uchem zawiasu pasowego, natomiast stolarka okienna o konstrukcji krosnowej, dwuskrzydłowej, sześciopolowej na zawiasach kutych. Zachowane w różnym stopniu przekształcenia otworów okiennych z częściowo zachowanymi ościeżnicami wyznaczyły zakres rekonstrukcji. W tym procesie zapadła decyzja konserwatorska o niezabudowaniu opaską okienną wewnętrznej części, w ten sposób zwiedzający będzie mógł zobaczyć proces rekonstrukcji ale też prześledzić budowę okna historycznego. Nad oknami we wschodniej izbie widać relikty motywów dekoracyjnych z kwiatami (makami?), wykonaną prawdopodobnie na początku XX w.

Przywrócono i uczytelniono w ten sposób pierwotny, historyczny układ budynku, m.in. zastąpione wcześniej oknem drzwi do izby gospodarczej oraz otwór okienny w tylnej elewacji i zaślepiono wtórny otwór drzwiowy, odkryto okienka gospodarcze z kutymi kratami w dawnym pomieszczeniu gospodarczym. Odtworzono lub zastosowano pierwotne elementy kute drzwi i okien, w tym zamki zapadkowe, skoble, zawiasy i zasuwy.

Ważnym elementem prac było również zachowanie śladów historii samego budynku. Z różnych części domu wykonano tzw. transfery licznych nawarstwień malarskich, pozostawiając je, jako swoiste „świadki” wcześniejszych faz użytkowania obiektu Usunięto nieoryginalne elementy i zrekonstruowano te, które z czasem zostały utracone.

Chałupa jest szerokofrontowym, parterowym budynkiem zbudowanym na planie wydłużonego prostokąta. Ma konstrukcję zrębową z drewna iglastego, typową dla regionu krakowskiego. Pod okapem widać rysie. Budynek jest dwutraktowy, orientowany na północ – południe z izbami, sienią i komorami, a sień została wykonana na przestrzał. W trzech pomieszczeniach zachowano, jak to było pierwotnie, podłogi z desek sosnowych, natomiast w pozostałych wykonano tradycyjne gliniane polepy. Piec i komin wykonano z odzyskanej cegły, tynkowanej wapnem. Wykonano strzechę żytnią na gładko z wiązaniem na tzw. wykrętkę. Aktualnie można zobaczyć chałupę -architekturę ale w przyszłości, wraz z narracją wokół budynku pojawi tradycyjny ogródek przydomowy i zasadzone będą drzewa – stróże, w tym lipa i krzewy towarzyszące każdemu domostwu, jak czarny bez.

Pierwotną lokalizację domu przy ul. Nadbrzezie od Parku Edukacyjnego „Branice” dzieli w linii prostej zaledwie około 3 km. Dla zabytkowego budynku była to jednak podróż znacznie ważniejsza niż wskazywałaby sama odległość – oznaczała przejście z miejsca, w którym groziło mu dalsze niszczenie, do przestrzeni, w której stanie się częścią większej opowieści o historii Nowej Huty.

Chałupa opowie historię PraHuty

Zgodnie z przygotowaną koncepcją, w Parku Edukacyjnym „Branice” zabytkowy dom z Pleszowa będzie pełnił funkcję eksponatu przeznaczonego do zwiedzania. W jego wnętrzu prezentowane będzie wyposażenie oraz ekspozycja poświęcona PraHucie – historii terenów dzisiejszej Nowej Huty sprzed powstania kombinatu i współczesnej dzielnicy. To właśnie ta perspektywa – pokazująca, że przed industrialną Nową Hutą istniały tutaj wsie, gospodarstwa, domy i całe społeczności – będzie jednym z ważnych elementów narracji Parku.

Obecnie na terenie Parku realizowanych jest kilka kolejnych obiektów: zakończona translokacja domu ze wsi Chełm, który stał przy ul. Przyszłości 3 w Krakowie i dwa budynki z zagrody z Krzyszkowic 30 w Krakowie, a także kolejne, które w najbliższym czasie zostaną odbudowane.

Translokacja chałupy z Pleszowa jest jednym z najważniejszych przedsięwzięć związanych z tworzeniem przyszłego skansenu. Park Edukacyjny „Branice” stanowi część głównego komponentu Centrum Rekreacji i Wypoczynku „Przylasek Rusiecki”, realizowanego w ramach projektu „Kraków – Nowa Huta Przyszłości”. Celem przedsięwzięcia jest stworzenie miejsca, które będzie nie tylko przestrzenią ochrony zabytkowej architektury, ale również żywym centrum edukacji i poznawania dziedzictwa. Park ma być miejscem wycieczek, odpoczynku mieszkańców oraz wydarzeń edukacyjnych i kulturalnych.

Dom z Pleszowa nie jest więc końcem pewnego etapu, ale początkiem opowieści, którą Park Edukacyjny „Branice” będzie opowiadał o dawnej Nowej Hucie i podkrakowskich wsiach. Opowieści, w której za każdym zabytkowym budynkiem stoją konkretne miejsca, rodziny i ludzie i zawody (często dziś wymierające) – a wraz z nimi historia, którą można zachować dla kolejnych pokoleń.

Chałupa z ul. Nadbrzezie przed i po translokacji na teren Parku Edukacyjnego „Branice”

Jesteśmy wdzięczni wszystkim, których praca i zaangażowanie doprowadziły do tego, że ten obiekt został uratowany i z dbałością o szczegóły odtworzony w Parku Edukacyjnym „Branice”.

Zespół projektu m.in.:

Projektanci: Stanisław Kaczmarczyk, Wiesław Bereza, Krystian Tylek

Kierownik budowy: Andrzej Nieć

Koordynator budowy: Mariusz Grzemba, Michał Kawa prezes Karto Sp. z o.o.

Kierownik prac konserwatorskich: Małgorzata Mrzygłód – Tomasik

Badania architektoniczne: dr Marek Łukacz

Inżynier kontraktu:

Koordynator: Julian Pietrołaj, Monika Strzezik

Roboty sanitarne: Tomasz Zegar,

Roboty elektryczne: Rafał Mirlak,

Roboty budowlane i konstrukcyjne: Krzysztof Stercel

Prace konserwatorskie: Radomir Pałka